Hitlers hofhouding

Heike B. Görtemaker
49,99
Op voorraad
SKU
9789059368958
Besproken in NRC
Bindwijze: Hardback
Voor 23:00 besteld, morgen in huis Verzendkosten € 2,95
  • Gratis binnen 14 dagen te retourneren
  • Veilige en makkelijke betaalopties
  • Aangesloten bij Thuiswinkel Waarborg
  • Makkelijk bestellen zonder account
Afbeelding vergroten
Meer informatie
Auteur(s)Heike B. Görtemaker
ISBN9789059368958
BindwijzeHardback
Aantal pagina's640
Datum van verschijning20190409
NRC Recensie4 ballen
Breedte167 mm
Hoogte238 mm
Dikte59 mm
NRC boeken recensie

De vrouwen rondom Hitler

Tweede Wereldoorlog Hitler omringde zich jarenlang vooral met vrouwen, zo blijkt uit een boek van historica Heike B. Görtemaker. Van het hardnekkige beeld van de ‘contactarme despoot’ blijft weinig over.

Ontelbaar is het aantal boeken dat is geschreven over Adolf Hitler, en tóch slaagt de Duitse historica Heike B. Görtemaker erin te verrassen. Bijvoorbeeld door in Hitlers hofhouding ruim baan te maken voor de vrouwen in het leven van de nazi-leider. Vrouwen zijn niet zelden afwezig in boeken over de Tweede Wereldoorlog, zeker als die boeken gaan over besluitvorming. Er zaten immers geen vrouwen in de nazi-top. En ook in de ideologie van de nazi’s speelden zij een ondergeschikte rol, eentje die zich hoofdzakelijk beperkte tot hun rol als baarmachine. Zelf wilde Hitler lange tijd niks weten van een huwelijk, vlak voor zijn dood trouwde hij pas met zijn vriendin Eva Braun. ‘Het ergste’ van een huwelijk, zou hij zich eens hebben laten ontvallen, waren de ‘wettelijke verplichtingen’.

Maar, constateert Görtemaker, de kring waarmee Hitler zich jarenlang omringde, bestond voor ongeveer de helft uit vrouwen. Het is vooral die kring, omschreven als ‘de Berghof-gemeenschap’ of de ‘surrogaat-familie’, waarover haar boek gaat. De Berghof was het woonhuis van Hitler op de Obersalzberg in het zuiden van Duitsland, waar hij zich na zijn machtsovername in 1933 steeds vaker terugtrok.

Maar het verhaal begint ruim voor die tijd, met de opkomst van het nationaal-socialisme en Hitler als belangrijkste representant daarvan. Voor zijn machtsovername omringt Hitler zich vooral met oude strijdmakkers (sommige kent hij nog uit de Eerste Wereldoorlog) en mensen die hem maatschappelijk vooruit kunnen helpen. Enkelen zijn ook bereid hem financieel en materieel te ondersteunen zodat hij zich de levensstijl van een staatsman kan aanmeten. Elsa Bruckmann, de echtgenote van uitgever Hugo Bruckmann en ‘de salonnière van de betere kringen in München’. Helene en Edwin Bechstein, kapitaalkrachtige weldoeners die Hitler ook in contact brengen met Winifred Wagner, de echtgenote van de ‘zoon van de meester’. Ze schenken hem auto’s en horloges, ze financieren zijn reizen en richtten zijn ‘sjofele woning’ in München opnieuw in, zodat hij niet langer overkomt ‘als een onbemiddeld man die om hulp’ vraagt.

De zus van Hitler
Na zijn machtsovername in 1933 heeft Hitler zijn sponsors niet meer nodig. Hij schenkt zélf, nu hij het zich kan veroorloven, een Mercedes aan de Bruckmanns. Om zich ‘vrij te kopen’, concludeert Görtemaker. Ook zijn echte familie plaatst hij op afstand. Zijn ongetrouwde zus Paula moet zich voortaan ‘Wolf’ noemen in plaats van ‘Hitler’, zodat ze niet meteen met hem in verband gebracht wordt.

Ook letterlijk neemt Hitler afstand, hij trekt zich steeds vaker terug op de Obersalzberg. Daar omringt hij zich met mensen die hij kan controleren. ‘De kring vóór Hitler veranderde in de kring om Hitler’, vat Görtemaker samen. Die kring bestaat uit adjudanten, artsen, secretaresses, lievelingsarchitecten en lijffotografen. Zij zijn het die gemakkelijk toegang hebben tot de Führer. Joseph Goebbels en zijn vrouw Magda zijn ook vaak van de partij. Maar andere nazi-kopstukken, zoals Hermann Göring en Heinrich Himmler, komen zelden op de berg.

Er is een hardnekkig beeld van Hitler, schrijft Görtemaker: dat van de ‘contactarme despoot’. De mensen op wie zij zich richt zijn ‘slechts vaag waargenomen als figuranten en randfiguren van een oppermachtige dictator’. Ze haalt de bekende Hitler-biograaf Joachim Fest aan die schreef dat er rond Hitler ‘een ruimte zonder mensen’ was. Hitlers hofhouding is een – geslaagde – poging om die groep naar de voorgrond te halen.

Op de berg heerst een vredige sfeer, ook als de oorlog op alle fronten woedt, schrijft Görtemaker. Ze baseert zich onder meer op de nooit gepubliceerde aantekeningen van Maria von Below, de vrouw van Hitlers adjudant Nicolaus. De berg is voor haar ‘een stukje thuis’. Sinds 1938 verblijft ze er regelmatig. Volgens Görtemaker is deze periode ‘haar biografische hoogtepunt’: ‘’s Middags de officiële begroeting door Hitler, daarna de genoeglijke tafelschikking, de harmonieuze stops in het theehuis met appeltaart en chocolade, bioscoop, klassieke muziek, kussengevechten op de lange, gestoffeerde bank in de Grote Hal en de “eindeloze avonden voor de open haard” waar ze meer geleerd had dan op haar kostschool.’

Alleen als er onverwacht bezoek komt moeten de vrouwen uit beeld. Dan wordt er gezegd: ‘Waarheen met de dames, de Kehlstein op’. Op die nabijgelegen berg heeft Hitler ook een huis, het Adelaarsnest.

Albert Speer
Architect Albert Speer schrijft later in zijn Erinnerungen dat de intimi van Hitler ‘met gespeelde aandacht niet aandachtig’ luisteren naar de Führer als die weer eens een eindeloze monoloog houdt. De gesprekken op de Obersalzberg gaan volgens Speer vooral over ‘onbelangrijke dingen’. Koetjes en kalfjes. Görtemaker gelooft er niks van. Ze is ervan overtuigd dat Speer dat beeld na de oorlog schiep om zijn eigen rol te bagatelliseren.

Er wordt wel degelijk over politiek gepraat, en ook de vrouwen doen daar aan mee. Zo heeft Marion Schönmann, een Weense vriendin van Eva Braun, kritiek op de benoeming van Josef Bürckel tot gouwleider van Wenen in januari 1939. Ze heeft liever een Oostenrijker, schrijft Görtemaker. ‘Zelfs na de oorlog klaagde Baldur von Schirach, die twee jaar later Bürckels opvolger in Wenen werd, nog over Schönmanns invloed op Hitler, die haar „praatjes” over de falende nazileiding in Wenen had geloofd.’

In 1943, als de Duitsers aan het Oostfront worden teruggedrongen, trekt Hitler zich bijna drie maanden terug op zijn berg. Ook in 1944 leiden de dictator en zijn hofhouding daar nog een ‘vredig leven’ (volgens adjudant Nicolaus von Below). Op 20 april viert hij zijn verjaardag en op 3 juni organiseert hij de bruiloft van Margarete Braun, Eva’s zus, en SS-Gruppenführer Hermann Fegelein. Hitlers intimi blijven hem trouw en helpen de schijn van normaliteit op te houden. Ze hebben te veel aan hem te danken om hem aan de kant te schuiven. ‘De oorlog was verloren, maar alleen de dood van Hitler kon hem beëindigen.’

Veel leden van Hitlers hofhouding komen er na de oorlog vanaf met milde straffen. Secretaresse Christa Schroeder vindt vier maanden na haar vrijlating in 1948 een baan als stenotypiste in een metaalgieterij. Binnen enkele weken klimt ze op tot secretaresse van de directeur.

Maar het opmerkelijkst is het verhaal van Heinrich Hoffmann, de ‘hoffotograaf’. Net als Speer wekt hij na de oorlog de indruk ‘slechts toeschouwer te zijn geweest bij een door Hitler opgevoerd toneelstuk’. Maar als Joachim von Ribbentrop, de nazi-minister van Buitenlandse Zaken, in 1939 naar Moskou vliegt om een niet-aanvalsverdrag met Stalin te tekenen, is Hoffmann erbij. Niet als fotograaf, maar als vertrouweling van Hitler om later verslag uit te brengen over het optreden van de Duitse deelnemers.

Rattenlijn
Hoffmann zit ook in de Führertrein, het mobiele hoofdkwartier van Hitler, als daar tijdens de inval in Polen wordt besloten over deportaties en moorden. En Hoffmann bivakkeert eindeloos in de Berghof, waar hij met zijn foto’s helpt het beeld van Hitler als ‘de eenzame soldaat’ in stand te houden – een beeld dat dus niet klopt.

Hoffmann is ook in Neurenberg, als daar na de oorlog nazi-kopstukken worden berecht. Niet als verdachte, maar als getuige. Hij heeft zelfs een kantoortje in het gerechtsgebouw, waar hij zich met 40.000 glasnegatieven beschikbaar houdt voor inlichtingen. De Amerikaanse historicus Philipp Fehl, ondervrager bij het tribunaal, herinnert zich Hoffmann later als een ‘gedienstige oude heer’.

Na de oorlog corresponderen de leden van de hofhouding er lustig op los. En ze blijven geloven in het nationaal-socialisme. Christa Schroeder is verrukt over Der Weg, het orgaan van nationaal-socialisten die via de ‘rattenlijn’ via Italië naar Zuid-Amerika zijn ontkomen. Dat blad, schrijft ze, komt op ‘voor de diep bedolven waarheid’. Hitlers intimi zien elkaar ook nog regelmatig na de oorlog, al is dat vanaf de jaren zestig steeds vaker bij begrafenissen.

Heike B. Görtemaker heeft iets knaps gedaan. Ze richt zich op de deels anonieme intimi van Hitler. Daarmee vertelt ze óók een verhaal over nazi-leider zelf. Het boek is daarom tegelijk te zien als een alternatieve Hitler-biografie, compact en vlot geschreven. Hitler komt daarin naar voren als sociaal wat gemankeerd, iemand die zich ongemakkelijk voelde in grote gezelschappen. Dat blijkt al in 1927 bij het huwelijk van Rudolf Hess, zijn latere plaatsvervanger. Hess schrijft zijn moeder dat Hitler de trouwplechtigheid ‘bibberend en bleek van opwinding’ heeft gevolgd en dat hij ‘van pure opwinding’ nauwelijks een hap door zijn keel kreeg. Maar Hitler omringde zich wel graag met mensen, vooral vrouwen. Waarom? Heike Görtemaker weerstaat de verleiding te gaan psychologiseren. Ook dat is prettig.

11-06-2021 Jeroen van der Kris

Back to top