Schöffer & Co.

Gerben Post
25,00
Op voorraad
SKU
9789044648317
Besproken in NRC
Bindwijze: Paperback
Voor 23:00 besteld, morgen in huis Verzendkosten € 2,95
  • Gratis binnen 14 dagen te retourneren
  • Veilige en makkelijke betaalopties
  • Aangesloten bij Thuiswinkel Waarborg
  • Makkelijk bestellen zonder account
Afbeelding vergroten
Meer informatie
Auteur(s)Gerben Post
ISBN9789044648317
BindwijzePaperback
Aantal pagina's360
Datum van verschijning20210610
NRC Recensie4 ballen
Breedte138 mm
Hoogte213 mm
Dikte30 mm
NRC boeken recensie

Hoe één familie honderden Joden redde?

Geschiedenis Historicus Gerben Post laat in zijn boek minutieus de interactie zien tussen onderduikers en onderduikgevers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Spil in zijn verhaal is de later beroemd geworden hoogleraar geschiedenis Ivo Schöffer.

Schöffer & Co. is een spannend verhaal, maar het gaat niet over helden of schurken, zoals veel boeken over de Tweede Wereldoorlog. Het gaat over echte, gewone mensen en hoe die met elkaar omgaan.

Zoals Henny Peeks, een communiste die tijdens de Spaanse Burgeroorlog in verschillende ziekenhuizen had gewerkt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog neemt ze Joodse onderduikers in huis – op een dag zijn het er zes. Maar twee nieuwkomers vertikken het om te oefenen hoe ze zich snel moeten verstoppen, voor het geval er onverwacht bezoek voor de deur staat. Ze zeggen dat Westerbork misschien wel een betere plek is om naartoe te gaan dan het krappe schuilhok onder de vloer. Woedend wordt Henny. Ze begint te schreeuwen. Dan binden de onderduikers uiteindelijk in.

Het is één van de verdiensten van dit boek van historicus Gerben Post: mooi en minutieus laat hij de interactie tussen onderduikers en onderduikgevers zien. De spil in het verhaal is Ivo Schöffer, nog maar net student op het moment dat de oorlog uitbreekt.

Via medestudenten en vrienden raken Ivo Schöffer en zijn familie al snel betrokken bij het verzet. Niet het verzet dat aanslagen pleegt op Duitsers. Ivo’s broer en zus, en de kinderen van zijn oom en tante Maria en Jacob Meulman helpen Joden in Amsterdam, die een veilig heenkomen zoeken. De kinderen hebben elk hun eigen onderduikers die ze op verschillende adressen verzorgen, waardoor een ‘familiebedrijf’ ontstaat: Schöffer & Co.

Een van die adressen is Reguliersgracht 34, waar Unica, het dispuut van Ivo Schöffer, gevestigd is. Tijdens de oorlog worden daar tot wel twaalf onderduikers ondergebracht.

Direct en indirect redt de familie honderden mensen het leven. Een onmisbare schakel in het familiebedrijf is Ivo’s zus Lidia, die dankzij haar aan de kunstnijverheidsschool opgedane vaardigheden uitgroeit tot meestervervalser van persoonsbewijzen.

Dagboek
Gerben Post had een schat aan bronnen tot zijn beschikking, waaronder een dagboek van Ivo’s nichtje Marijke, briefjes die onderduikers schreven en andere documenten uit het familie-archief. Bovendien kon hij nog enkele betrokkenen interviewen, onder wie Ivo’s neef Co, ‘Jan de Timmerman’, die bedreven was in het maken van schuilruimten.

Veel historici zouden zijn bezweken voor de verleiding veelvuldig te citeren uit die bronnen, maar Gerben Post doet dat slechts sporadisch. Hij vertelt het verhaal, dat daardoor leest als een roman. Zijn ‘personages’ zijn levensecht.

Dat blijkt bijvoorbeeld uit het verhaal dat hij vertelt onder het kopje ‘de vis’. Een van de onderduikers aan de Reguliersgracht is Erna Berg-Koopman. Omdat ze er met haar blonde haar en blauwe ogen totaal niet Joods uitziet, is het haar taak om – met een vervalst persoonsbewijs – inkopen te doen voor de bewoners. Bovendien kan ze goed koken, iets wat jaloezie oproept bij de andere vrouwen. Op een dag ziet Erna een rij voor een viskraam. Ze heeft gelukt: ze weet een schelvis van bijna twee kilo te bemachtigen. Tot haar verrassing reageert een van de mede-onderduikers, mevrouw Kahn, boos. ‘Hoe heeft ze het in haar hoofd kunnen halen om zomaar van alles te kopen zonder duidelijk een menu voor ogen te hebben?’ Erna begrijpt er niets van, voedsel is schaars. Als ze iets ziet dan kan ze moeilijk eerst even overleggen met de anderen. Ze trekt zich terug. De andere dames wijzen daarop Biene, ‘de minst ervaren kok van het stel’, aan om de vis te bereiden. Die ‘slaagt er perfect in de vis totaal te ruïneren’. Wat rest is droge visprut met veel te veel saus. Dan begrijpt Erna wat het probleem van mevrouw Kahn was: ‘Ze had simpelweg geen idee gehad hoe ze een vis moest bereiden en de vijf andere dames hebben zich er ook niet aan durven wagen.’

Gerben Post wisselt dit soort intieme inkijkjes af met het meer algemene verhaal van de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam. De razzia’s, de Februaristaking, Dolle Dinsdag. We lezen welke reacties die gebeurtenissen oproepen. Daarbij komt het dagboek van Marijke, dat vol indringende observaties staat, goed van pas. Op 30 januari 1945, midden in de hongerwinter, loopt Marijke ’s avonds door de donkere stad. Plotseling ziet ze vlak naast zich, midden op de weg iets zwarts liggen. ‘Het zou een lijk kunnen zijn maar ook net zo goed iets anders en eigenlijk interesseert het haar niets.’

Rechtvaardigheidsgevoel
Sterk is ook het beeld dat Gerben Post schetst van Ivo Schöffer. Hij heeft van huis uit een sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel meegekregen en stort zich aan het begin van de oorlog met een schier onvoorstelbare vanzelfsprekendheid op het verzetswerk. Aan het einde van de oorlog is hij pas tweeëntwintig, maar ondanks zijn jeugdigheid heeft hij een natuurlijk gezag over de veel oudere onderduikers. Als hij vreest dat zij bezwijken door verveling en de vele zorgen over familieleden, leidt hij ze af met een lezingenreeks over de Tachtigjarige Oorlog. Na de oorlog wordt Ivo Schöffer hoogleraar Vaderlandse Geschiedenis in Leiden. In het voorwoord van Schöffer & Co. schrijven zijn collega’s Hans Blom en Marjan Schwegman, beiden oud-directeur van het NIOD, dat de man met wie zij nauw samenwerkten jarenlang weinig losliet over zijn oorlogsverleden. Pas in 2001 vertelde hij daar uitgebreid over in het radioprogramma Onvoltooid Verleden Tijd.

23-07-2021 Jeroen van der Kris

Back to top