Er staat een bevlogen spreker op een podium. Indringend praat zij over haar bedrijf Profil, voorloper in het bestrijden van deepfakes. Hun softwareprogramma Minotaur detecteert al dan niet een hartslag in „subtiele adertjes” onder de gezichtshuid. Het werkt feilloos, stelt ze.

Is dat zo? Zo iemand kan zoveel zeggen. Nog lastiger dan deze software maken is het geloofd te worden, „erkend”, als waarheidsvinder. De onthulling van wat klopt en wat niet, moet kloppen. Gelukkig, betoogt ze vurig, kun je er bij Profil voor honderd procent van op aan dat… Daar hapert ze. Ze stamelt, siddert, smelt. En is dan, poef, helemaal verdwenen. Ze was een hologram.

Jori Stam (1987) schreef met zijn derde boek De verdwijning van Sieger Somerman een knap, bevlogen en eigentijds verhaal over waarheidsvinding. De roman, waarvan de hoofdstukken verspringen van 2025 naar 2018 naar 2035 (met daarin vervlochten terugblikken op de jeugd van de hoofdpersoon), zit goed in elkaar. Door de slimme dosering van informatie blijft het voortdurend intrigerend, tot het prettig verwarrende slot aan toe. Stam schrijft adequaat, haast laconiek; zijn stijl doet hier en daar denken aan werk van Rob van Essen of Auke Hulst. Ook inhoudelijk is er verwantschap: net als in hun werk speelt tijdreizen in deze roman een rol. En er is sprake van een bizar personage: een octopus genaamd Balder. Een digitale weliswaar, dus een gewoon mens in vermomming, maar toch. Je moet hem serieus nemen. Waarschijnlijk.

Hoofdpersoon Ema Somerman, een meer dan begaafd programmeur, is op haar achttiende vertrokken uit Nederland naar Noorwegen, op de vlucht voor haar moeder die zo te lezen aan het syndroom van Münchhausen by proxy leed. Ema had als kind voortdurend de meest uitzinnige kwalen. Die waren volgens haar moeder meestentijds haar eigen schuld: ze struikelde en botste overal tegenop met telkens, hé, heel ernstige gevolgen. Ema hield er zelfs een kunstoog aan over. Of kwam dat door de ‘hulp’ die haar moeder haar gaf voor een ontstoken traanbuisje? De zalf die haar vader erop smeerde brandde niet, maar zodra haar moeder de behandeling overnam veranderde dat. Het staat ijzingwekkend beschreven.

Stam wekt aanvankelijk veel sympathie voor Ema, die in Noorwegen verliefd wordt op een goeiige jongen die in een klimhal werkt zonder ooit hogerop te komen. Het bevalt haar dat hij geen „monsterlijke blokjes” onder zijn T-shirt heeft, maar „een zacht, lief kussentje”. Aardig van haar. Of niet? Stam brengt je idee over Ema geraffineerd aan het wankelen.

Wat is er precies waar van wat zij over zichzelf vertelt? Ze neemt verdacht gemakkelijk andere identiteiten aan. Doet ze dat dankzij haar jeugdtrauma? En waarom is ze steeds pyjamabroeken, slipjes en beha’s kwijt? De spannende roman suggereert van alles; soms schrik je echt op.

Ema kan wellicht niet anders dan een bedrieger zijn in het diepst van haar gedachten (als het tenminste echt háár gedachten zijn). Haar moeder was een bedrieger, haar vader evengoed: hij werd bij de NRC ontslagen (door hoofdredacteur Ben Knapen, Stam speelt ook hier met echt en nep). Zijn bronnen klopten niet, hij fantaseerde zijn artikelen bijeen. Maar maakt hem dat als vader ook onbetrouwbaar? Hij was lief voor Ema toen ze een kind was, maar had zo te lezen toch ook een subtiel griezelrandje. Na zijn oneervol ontslag bij de krant verdwijnt hij, alsof hij van de aardbodem is gewist.

Komt deze Sieger Somerman ooit weerom? Bestond hij echt? Bestaat hij nog? Op een keerpunt in Ema’s carrière, als alles net mis dreigt te gaan bij Profil, door haar toedoen, moet ze halsoverkop naar Nederland afreizen. Haar vader is opgedoken en zit op de gesloten afdeling van een psychiatrische kliniek. Of toch niet? Het onderscheid tussen waan en werkelijkheid, tussen zinsbegoocheling en feit, tussen mens en deepfake, blijkt zo gemakkelijk niet te maken.