Wat doe je als je na bijna vijftig jaar huwelijk er plotseling alleen voor komt te staan? Het overkwam Nives, de 67-jarige hoofdpersoon in Giacomina, de eerste roman van de Italiaanse schrijver Sacha Naspini (1976). Nives’ man was na een beroerte voorover met zijn gezicht in de varkenstrog gevallen. Een varken waste al zijn oren. Nives wil het boerenbedrijf in de heuvels van Toscane voortzetten en zoekt naar heil bij het manke kippetje Giacomina dat haar overal, ook in huis, volgt. ’s Nachts zit ze in een kooi op het nachtkastje. Nives praat, de kip luistert. Ze geeft haar gewassen regenwormen en de kip legt een ei. Nives slurpt het leeg en zo verder. Haar dochter, de boodschappenjongen – iedereen vindt er wel wat van. Maar „laat iedereen de eenzaamheid kiezen die hij wil”, schrijft Naspini. Maar alleen een kip verjaagt de eenzaamheid niet. Zeker niet als die op een dag verstijfd voor de televisie blijft zitten.

Het is slechts de proloog van de door Miriam Bunnik en Mara Schepers in het Nederlands vertaalde roman die eigenlijk bestaat uit één lang telefoongesprek. Aan de andere kant van de lijn zit de dierenarts, die ook haar oude minnaar blijkt te zijn. Aanvankelijk belt Nives met de vraag hoe haar kip gered kan worden, maar het gesprek ontwikkelt zich al snel tot een psychologisch steekspel, een wraakoefening op een man die haar ooit heeft laten vallen.

De roman krijgt hierdoor drie lagen: een psychologische roman over ouder worden en eenzaamheid, een dorpssoap vol roddels en intriges én het lijkt een literaire knipoog naar het beroemde toneelstuk La Voix humaine (1928) van Jean Cocteau. In dat legendarische stuk horen we één kant van het telefoongesprek: een vrouw die voor de laatste keer spreekt met haar geliefde, die haar net heeft verlaten. De woorden van die vrouw zijn beladen, vol schaamte, woede – en bovenal vol angst werkelijk verlaten te worden. Het stuk werd voor het eerst opgevoerd in de Comédie Française in Parijs, later ook vele malen verfilmd. Halina Reijn speelde de solo zeer succesvol in 2009 geregisseerd door Ivo van Hove. De roman Giacomina doet vooral denken aan de verfilming The Human Voice (2020) van Pedro Almodóvar met Tilda Swinton in een sublieme mise-en-scène met een hond, een oud pak van de minnaar en de koffers op de gang. Overeenkomsten genoeg zoals de koffers, de lichte dreiging met liefdesbrieven en het likken van dieren aan het menselijk oor.

Naspini, die naast schrijver van zo’n twintig romans ook journalist en scenarioschrijver is, verkoos echter geen monoloog, maar een scherpe roman-dialoog waarin de man haar van repliek dient en even later weer met een mond vol tanden staat. Waartoe de nachtelijke telefonade moet leiden blijft lang onduidelijk, want het gaat maar door; bij Almodóvar besluit de vrouw de schepen achter zich te verbranden en een nieuwe weg in de slaan.

Waar Cocteaus vrouwen zich nog verontschuldigen in film en op toneel, blijft Nives steeds in de aanval. Ze haalt herinneringen op, slingert verwijten over drankverslaving, vreemdgaan en lafheid naar hem. En telkens als de dierenarts dreigt op te hangen, gooit zij opnieuw olie op het vuur („Herinner je je de foto’s nog”) om te eindigen met „Ik heb altijd nog die brief”. In die verwijtenopbouw is Naspini op zijn best, al zijn de roddels over minnaars, hun vaders en dorpsgenoten (te) breed uitgesponnen en neigen die naar een soap. Dat is geestig, maar het kan ook afleiden van de emotionele kern van het verhaal.

Herkenbaar

Zo houdt de roman het midden tussen literair experiment en psychologisch realisme, tussen toneel en roman. De vorm is ambitieus, het telefoongesprek misschien herkenbaar. Voor de stilte tussen de woorden, het niet-gezegde, waar La Voix humaine zoveel kracht aan ontleende, is hier niet genoeg plaats.

Stilistisch kiest Naspini voor korte, directe zinnen en een snijdend ritme dat de emoties van zijn personages onderstreept. De toon is rauw, bij vlagen plat, met flarden ironie die het drama iets lichts meegeven. Maar die stijl werkt niet altijd in zijn voordeel: de felheid van het gesprek blijft bijna onafgebroken in hetzelfde emotionele register hangen. Wat begint als een scherp portret van rouw en verbittering, verliest gaandeweg aan subtiliteit.

Toch is Naspini’s poging niet zonder verdienste. Hij geeft zijn hoofdpersonage een onmiskenbare stem: koppig, woedend, pijnlijk eerlijk. En hij laat zien hoe eenzaamheid zich in grillige vormen kan aandienen – als herinnering, als wrok, als kip in een kooi. De vraag blijft alleen of hij zijn verhaal niet beter had kunnen vertellen door minder te zeggen.