Kiezers zijn boos. En de belangrijkste oorzaak van die onvrede, wijst ieder onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) uit, is de bestuurlijke stilstand in Den Haag. Kiezers zien Den Haag vastlopen, en verlangen naar een politiek-bestuurlijk complex dat gewoon resultaten boekt. Op de late avond van 29 oktober zal ongetwijfeld de conclusie zijn dat de woede over Den Haag nog altijd niet is gaan liggen. Zo bezien zijn alle dure essays en doorwrochte analyses over de nasleep van de Fortuyn-revolte een klein beetje overbodig. Zodra politici gaan ‘leveren’, om dit vreselijke jargonwoord één keer te mogen gebruiken, zou een deel van de vertrouwenscrisis al opgelost zijn.

Probleem is wel dat diezelfde kiezer niet helemaal een figurant is. Kiezerswoede vertaalt zich in electoraal experimenteergedrag. Populisten die met grote woorden beloven orde op zaken te stellen, worden sinds 2002 beloond. Zij lopen vast in Den Haag, waardoor oplossingen nog verder uit zicht raken, en waarna hun kiezers, nóg bozer geworden, overstappen naar wéér een andere grote belofte.

Hoe is die spiraal te doorbreken? Het boek Het kon minder, over de bestuursstijl van Johan Remkes, biedt daar enig perspectief op. Het is een boeiend en leesbaar boek, geschreven door twee politiek journalisten die de „probleemoplosser” Remkes van nabij hebben meegemaakt: Thijs Broer en Peter Kee. Deels is het een biografie, deels is het politieke geschiedenis, en deels leest het als politiek zelfhulpboek. De lessen van Remkes, suggereren de auteurs, hebben een soort eeuwigheidswaarde.

In Den Haag zijn reputaties vluchtig, maar de positie van VVD’er Johan Remkes is uniek. Hij slaagde er de afgelopen decennia keer op keer te manoeuvreren in complexe, schijnbaar onoplosbare bestuurlijke crises. Hoe deed hij dat? Remkes zelf deelt zijn politieke poetica op de laatste bladzijde van het boek: „Je onafhankelijkheid bewaren, volstrekt integer proberen te zijn, aandachtig luisteren naar alle betrokkenen, (...), een helder plan maken en daar vervolgens stevig aan vasthouden.”

Johan Remkes kon op die manier onder meer gedijen in het ruziekabinet-Balkenende I, met de LPF, wist het stikstofdossier vlot te trekken, bracht rust in de bestuurlijke chaos rondom de gaswinning in Groningen. Remkes’ kracht, het samenbrengen van conflicterende belangen, leidde keer op keer tot doorbraken.

Verloren tijd

Nu liggen een paar risico’s op de loer als een boek de methode-Remkes zo nadrukkelijk centraal stelt. Het eerste is dat zijn werkwijze verabsoluteerd wordt. Soms lijken de auteurs Remkes te zien als een late representant van een verloren tijd. Met zijn sjekkie, zijn mopperigheid, zijn jenevertje: de sfeer die de auteurs oproepen, is die van Nieuws-poort rond de eeuwwisseling. De tijd dat conflicten nog met een borreltje werden opgelost. Dat is een nostalgisch en al te romantisch beeld van het verleden.

De auteurs benadrukken keer op keer dat Remkes het „prima” met zijn tegenstanders kon vinden. Dat helpt soms, bij het forceren van oplossingen voor conflicten. Maar het is geen recept voor iedere politicus of bestuurder. Politiek gedijt bij conflict, bij duidelijke tegenstellingen. Wat Remkes uniek maakt, is dat hij over het empathisch vermogen beschikt om te snappen wat zijn tegenstanders willen, én hoe groot het publieke draagvlak is.

Een ander risico is dat de afstand tot het onderwerp te klein wordt. Daar heeft het boek soms onder te lijden. Remkes komt aan het woord, cursief, commentaar leverend als een rei in een Griekse tragedie. De auteurs kennen blijkbaar zijn originele gedachten op beslissende momenten, ook als ze gedetailleerd zijn of wat gekunsteld overkomen. Het leidt tot verzuchtingen als: „Dit is wel het toppunt!”

De grote les van Johan Remkes is dat politiek een vak is, en dat zicht op het eindresultaat en empathie cruciale eigenschappen zijn. Er zijn nog maar weinigen in Den Haag te vinden die kunnen leven met dit motto van Remkes, uit 2006: „In de politiek kun je niet alles winnen.”