Juist de Nederlanders werden door de Chinese keizer met alle egards behandeld

China In 1794/95 maakten Nederlanders een ‘gezantschapsreis’ van drieduizend kilometer naar de Chinese keizer. Anders dan een soortgelijke onderneming van de Britten werd de expeditie een succes.

Het schoot in de achttiende eeuw niet op met de sinologie. Ondanks de Europese hausse aan chinoiserie, het porselein, het theedrinken, de Chinese tuinen en theekoepels berustte de kennis van het land zelf op oudere reisbeschrijvingen en op rapporten van jezuïeten. Al die informatie had geleid tot een zekere idealisering van het Rijk van het Midden. Verlichtingsdenkers, zoals Voltaire en Leibniz, ongehinderd door enige kennis, bewonderden de Chinese cultuur. Die onkunde is verklaarbaar. China was voor westerlingen onbereisbaar geworden. De jezuïeten werden in die eeuw het land uitgezet en de Chinezen concentreerden de handel met buitenlanders in de grote Zuid-Chinese havenstad Kanton (Guangzou). Ook de VOC had hier een vestiging. Het was de buitenlanders die er thee, porselein en zijde kwamen kopen verboden Kanton te bezoeken. Hun leefwereld werd beperkt tot een strook land buiten de stad, die ze niet mochten verlaten. Het was Chinezen verboden om buitenlanders hun taal te leren.

Er bestond één mogelijkheid om toch iets naders te weten te komen: de gezantschapsreis naar de keizer van China in Peking. Aan het einde van de achttiende eeuw maakten zowel de Britten als de Nederlanders zo’n reis. Die van de laatsten in 1793/94 was geen succes, mede omdat hun gezant weigerde zich aan te passen aan het vereiste hofceremonieel. Een jaar later, van november 1794 tot mei 1795, vond ook een Nederlandse missie plaats. Doel was om de tachtigjarige keizer Quianlong te feliciteren met zijn zestigste ambtsjaar. Aan deze in de geschiedschrijving vrijwel vergeten reis heeft de Amerikaanse sinoloog Tonio Andrade een boeiend boek gewijd. Hij baseerde zich daarbij op de oorspronkelijke reisverslagen en op Nederlandse, Franse, Spaanse en Chinese bronnen.

Ontberingen
De reis stond onder leiding van Isaac Titsingh, een van de weinige dienaren van de VOC in Azië die men een geleerde mag noemen. Titsingh had in Japan al tweemaal een hofreis naar de shogun in Edo (Tokio) gemaakt en was dus gekwalificeerd om nu zo’n missie naar Peking te leiden. Als tweede gezant ging Andreas Everard van Braam Houckgeest mee, koopman te Kanton en fervent verzamelaar van Chinese voorwerpen en schilderingen. Als tolk diende een Fransman, Chrétien-Louis-Joseph de Guignes. Verder bestond het gezantschap uit nog enkele Nederlandse kooplieden, uit Chinese ambtenaren en uit meer dan duizend dragers die hen moesten vervoeren in boten en draagkoetsen (palankijnen) en die de omvangrijke bagage moesten torsen. Er ging een reeks in Batavia uitgezochte geschenken voor de keizer mee waaronder grote spiegels en vernuftige uurwerken.

Andrade beschrijft de drieduizend kilometer lange tocht van Kanton naar Peking chronologisch. Het werd een helse expeditie vol ontberingen. Kou, slagregens en sneeuw teisterden de stoet. Kisten viel in stukken op de grond of werden gestolen, dragers liepen weg, draagstoelen gingen kapot en de karren zonder vering bezorgden de reizigers kramp en blauwe plekken. Geld dat bestemd was voor logies en maaltijden werd door Chinese ambtenaren achterover gedrukt, waardoor de westerlingen in smerige herbergen en schuren moesten overnachten en derderangs voedsel kregen voorgeschoteld. Zodra ze zich vertoonden werden ze aangegaapt, betast en beschimpt door de dorpsbewoners die nog nooit westerlingen hadden gezien. Maar eenmaal in Peking sloeg de stemming om.

Hoewel de gastvrijheid hier aanvankelijk ook geen naam mocht hebben, veranderde dat naarmate twee feestdagen naderden: nieuwjaar en dat jubileum van de keizer. Titsingh, Van Braam en De Guignes kregen de gelegenheid om veel te zien van de stad, de paleizen, de tempels, de pagodes en de tuinen en zij ontmoetten enkele keren de keizer, een groot voorrecht. Hier lag het verschil met het Britse gezantschap. De leider daarvan, George Macartney, had niet alleen geweigerd om te knielen voor de keizer, hij kwam ook nog eens aanzetten met een pakket eisen. Betere handelsvoorwaarden, vroeg hij, openstelling voor de Britten van meer havens en een permanente ambassade in Peking. Dit was een affront, dat in de ogen van de Chinezen volkomen voorbijging aan de functie van een dergelijke missie. Die westerlingen hadden helemaal niets te eisen van de keizer, die immers een universele monarch was. Andrade legt uit dat de keizer het ontvangen van zo’n gezantschap – er dienden zich ook Koreanen, Mongolen, Tibetanen en niet te vergeten Oeigoeren aan –, opvatte als een gebaar van goede wil. Het was eerder een handdruk, een gelegenheid om de goede relaties te onderstrepen, dan een onderhandelingsmoment. En dat knielen was geen vernedering, maar een uiting van respect. De Britten miskenden dat en moesten onverrichter zake vertrekken.

Acrobaten en worstelaars
Over de mislukte Britse ambassadereis is veel geschreven, de Nederlandse missie is daarentegen in de vergetelheid geraakt en voor zover hij ter sprake komt, wordt hij met name door de Britten afgedaan als een naïeve onderneming. Maar de Nederlanders werden juist met veel egards behandeld omdat ze respect toonden voor de rituelen. Zij wisten dat de hele missie ceremonieel van aard was. De keizer inviteerde hen zeer welwillend en verblijdde hen met geschenken; ze mochten rondlopen in de Verboden Stad en zelfs de keizerlijke vertrekken bezichtigen. De Nederlanders mochten aanzitten bij banketten, namen deel aan feestelijkheden en genoten van het optreden van acrobaten, koorddansers, zangers, toneelspelers, worstelaars, van vuurwerk en van kunststukjes op het ijs. Na enkele weken Peking verliep hun terugreis heel wat comfortabeler dan de heenreis.

De hele onderneming was een succes, maar had geen consequenties. De toch al failliete VOC kwam juist in deze periode onder staatstoezicht te staan en kon door oorlogsomstandigheden niet meer naar China varen. Keizer Quianlong overleed en het land kreeg te kampen met opstanden en de handel in Kanton raakte in het slop.

Alle drie de hoofdpersonen van het gezelschap schreven een verslag van deze reis. Van Braam Houckgeest emigreerde met een grote verzameling Chinese kunst en duizenden schilderingen naar Philadelphia en gaf in 1798/99 een in het Frans gesteld reisverslag uit. Het tweedelige werk was rijk geïllustreerd met gravures van planten, dieren, landschappen en van Chinese gebruiksvoorwerpen. Vrijwel de hele oplage is verloren gegaan. Herdrukken en vertalingen verschenen wel, maar alleen van het eerste deel. Het verslag van De Guignes werd, ook in het Frans, pas in 1808 uitgegeven en is nooit vertaald. Titsinghs relaas werd pas in 2005 gepubliceerd door de Leidse Titsingh-specialist Frank Lequin.

Het valt toe te juichen dat Andrade deze reis aan de vergetelheid heeft ontrukt en de hele missie heeft gerehabiliteerd. Zijn boek is soepel vertaald, al komen sommige technische termen mij merkwaardig voor. Een scheepshut is geen cabine, een dagboek is iets anders dan een dagregister en een factorij aanduiden als ‘agentschap’ klinkt raar. De charme van het Oud-Nederlands in de citaten is helaas verloren gegaan.

In dezelfde week dat de vertaling van Andrades boek verscheen, werd een uitgave van Van Braams oorspronkelijke, in het Nederlands gestelde verslag uitgegeven. Dat bevindt zich in het Nationaal Archief. Van Braam schreef op een gedetailleerde en zakelijke manier over het China dat hij zag, het landschap, de dorpen en steden en de middelen van bestaan. De hele reis is, mooi geïllustreerd, voorbeeldig uitgegeven, zelfs met de woordenlijst van Van Braam erbij. De twee publicaties vullen elkaar perfect aan zodat men soms van uur tot uur kan nalezen welke zwarigheden de reizigers moesten overwinnen, maar ook hoe ze uiteindelijk werden onthaald ‘met alle politesse en attentie’.

17-12-2021 Roelof van Gelder