Als hij zou bestaan, dan zou de internationaal vermaarde schrijver Mordechai Gompertz, een van Nederlands literaire grootheden van de twintigste eeuw, vermoedelijk walgen van een boek als dit. Een biografische roman, zijn levensverhaal, die tot overmaat van ramp zijn naam als titel draagt. Zijn voornaam nog wel. Mordechai, de illustere naam die al eeuwenlang doorgegeven wordt van vader op zoon – een gegeven waar dat vermaledijde familieverhaal al ingebakken zit. En het „vermoeiende van de Gompertzen”, zou hij zelf zeggen, is „dat de meest recente generatie nooit veel meer leek dan een aanvulling op alles wat daarvoor was geweest”. Over hem hangt de immense schaduw die ‘voorvaderen’ heet.

Belangrijker nog: daar zit hij dus helemáál niet mee. Familie is geen thema voor hem. Mordechai Gompertz is een fictieschrijver die „vanuit het niets” schept. Geen armzalige „chroniqueur van familieverhalen”, geen „typist”.

Tweeënzeventig kon hij worden en dit liedje al die tijd koppig volhouden, maar dan begint Mordechai, met een voorval dat de schrijver uit het lood slaat en de doos van Pandora van zijn familiegeschiedenis toch opent. Drie voorvalletjes, eigenlijk, zijn het startpunt van de grote, nieuwe roman van Marcel Möring (1957). Eén: Mordechai’s uitgever oppert een biografie, want als schrijver was hij „onderdeel van de complete literaire geschiedenis van de afgelopen eeuw”, gesprekspartner van Beckett, Berlin, Bellow, wie al niet. Twee: bij een televisie-opname noemt een interviewer zijn grootvader Ephraim een „pornograaf”, waarop Mordechai zijn zelfbeheersing verliest en de man buiten westen slaat.

Eiland

Die biografie weet hij nog te pareren met het argument dat het toch niet over hém moest gaan, dat hij bovendien juist niet met de literaire winden meewoei maar een eiland was, afgewend van het wereldje. Maar die mep bevreemdt hem ook: waarom kon dat woord over zijn opa hem zoveel schelen?

Möring laat Mordechai beginnen met zoeken, en dat doet hij met onmiskenbare schwung – Mordechai komt uit de startblokken als een weelde van verhalen en anekdotes, slim en guitig. Hé, een onderonsje met Umberto Eco! Ha, een afgelegen familievilla met een onaangeroerd, door spinrag bedekt familiearchief! En welja, een smakelijke passage uit de pornografische pulp van grootvader Ephraim („‘Ik ben de hoer van Babylon!’ riep de vrouw, maar er was geen tijd om uit te weiden”).

Voelbaar is het plezier dat Möring moet hebben gehad om dit personage op te tuigen, om dit schrijverschap vorm te geven, zijn hoogtijdagen vol benijdenswaardig avontuur, de oorsprong in zijn levensfilosofie („de wereld was een chaos en het enige wat alles bij elkaar hield was een verhaal”) en hét literaire thema dat daaruit voortvloeit: vrijheid. Een uiterst twintigste-eeuws thema, maar enfin. Daarin doemt ook meteen de keerzijde van zijn romantisch freischwebende kunstenaarschap op: zijn ontworteling. Hij was ongebonden, nergens echt thuis, altijd vrij. Dat wás een deugd (wel lusten, geen lasten), maar voorval drie confronteerde hem er ook mee: zijn buurvrouw annex minnares Klara zegt hem haar aanstaande dood aan en dat treft hem meer dan hij verwachtte, hoewel ze slechts een „demirelatie” hadden. Maar ja, nu dus niks meer.

Die worteling doet er misschien toch toe. Maar voor er sprake van antwoorden kan zijn, moet hij eerst de juiste vraag vinden, zoals hij zich een les herinnert die hij ooit aangezegd kreeg door een oud Joods mannetje in New York, die zich als kaartenmaker voorstelde. Cartograaf: laat dat nou net een beroep zijn dat de Gompertz-voorzaten veelvuldig uitoefenden. Ze schiepen orde in de chaos van de wereld – net als een schrijver. Waarmee de cirkel al bijna rond is, maar zó gemakkelijk laat Mordechai zich niet vangen.

Als het om inzicht in zijn psyche gaat, voel je je als lezer dikwijls een stapje vóór op hem. Zijn vraag is toch nogal wiedes: wie is Mordechai, en wat vormde hem? Maar dat kwartje doet er lang over om te vallen, wat de roman iets slepends geeft. „Hij had bijna zestig jaar moeite gedaan om op niemand dan zichzelf te lijken, om niet een Gompertz te zijn in een lange lijn”, lees je na bijna driehonderd bladzijden weer eens – voor de lezer het zoveelste kwartje. Door de zoekende inzet ontbreekt in Mordechai een dwingende lijn: een béétje plot was best welkom geweest.

Jazzmuzikanten

Maar slepend betekent nog niet statisch: Möring gebruikt de koppig trage indaling van Mordechai’s besef wel mooi om de roman en zijn hoofdpersoon steeds verder te compliceren, uit volle en vrolijke overtuiging. Dat doet hij door verhalen op te dissen – en in die verhalen, in de details die de personages kleur op de wangen geven, is Mordechai nog het best.

Hoe vrij is Mordechai, van zijn tijd, van zijn geschiedenis? Hij mocht dan vooruitstrevend zijn en de Italiaanse minnares subiet dumpen die, naar de mores van haar tijd, achteloos afgeeft op zwarte jazzmuzikanten (terecht laat Möring deze raciste het n-woord vrijelijk gebruiken). Evenals de vriendin die de nazi-relativering van haar Britse upperclassfamilie „dronkenmanspraat” noemt. En hoewel hartstikke hetero staat hij tijdens een wilde Londense nacht met ene Lily ook niet onwelwillend tegenover „haar pik”.

Maar echt vrij? Mordechai ontkomt er ook niet aan dezelfde fouten te maken als zijn voorvaderen, die hun eigen vrijheid verkozen boven hun gezinnen, en die op hun beurt de schaduw van het verleden boven zich zagen hangen. We lezen ook hoe Mordechai’s Joodse voorvaderen bijna de erfgenaam geweest waren van een chemicus die een fortuin vergaarde in twee wereldoorlogen, maar ook hoe de Holocaust slachtoffers maakte in de familie, ook onder de overlevenden. „Spijt en schuld”, voelden zij „vanwege het lijden van een ander, terwijl jij daar niets aan kunt doen. Dat is Hitlers grootste overwinning”, aldus Mordechai in een scherpe terzijde over de teruggekeerden uit de kampen. Of nou ja, zoiets is meer dan stoffering: met zulke details toont Möring ook aan dat Mordechai tot in de haarvaten een roman over twintigste-eeuwse Joden is, hoe graag zijn hoofdpersoon de benauwenis van die identiteit ook afschudt.

Zo ontstaat een rijk portret – van een schrijver, van een twintigste-eeuwer, van een Jood. Het verhaal mag in grote lijnen conventioneel zijn en niet verrassen, de manier waaróp Möring daar invulling aan geeft, maakt dat je je toch niet verveelt. En dat past geheel bij de literatuuropvatting die Mordechai Gompertz aanhangt en waarin we ook die van zijn schepper herkennen: „Als je hem nu op de man af vroeg waar zijn romans over gingen, wat hij had gedaan, maar vooral had proberen te doen, dan dat hij voor zichzelf een wereld had geschapen, een familie, met een huis en een geschiedenis.” Daarin is Marcel Möring geslaagd.