Geheime mijnschacht

Over de volgzaamheid en acceptatie van het lot gaat de roman De witte dame van de mijn van Sergej Lebedev (Moskou, 1981). Het verhaal speelt zich af in vijf dagen van juli 2014, als aan het begin van de Russische bezetting van de Donbas de MH17 wordt neergehaald. Alles draait in dit boek om een geheime mijnschacht, waarin niet alleen de lijken liggen van duizenden door de nazi’s vermoorde Joden, maar ook die van evenzoveel slachtoffers van Rode en Witte terreur. Het is een verleden waarover niet gepraat mag worden, terwijl iedereen weet wat er gebeurd is.

Marianne, dertig jaar lang de bazin van de wasserij van de inmiddels gesloten mijn, waakte als een moeder over die slachtoffers. Aan het begin van de roman is ze net aan kanker overleden.

Haar dochter Jeanne vertelt haar moeders levensverhaal. Zelf wordt ze begeerd door Valet, haar vroegere buurjongen, die een paar jaar eerder een zwerver heeft vermoord. Hij is daarna naar Moskou gevlucht, waar zijn oom, een politiecommandant, hem heeft ingelijfd bij een speciale eenheid die demonstraties moet neerslaan. Hij is er gehard en leeft als een volgzame zombie die geen genade kent.

Begin 2014 keert Valet terug naar het dorp om Jeanne tot zijn vrouw te maken, desnoods met geweld. Maar dan breekt in Kyiv de Majdan-opstand uit en valt het Russische leger de Donbas binnen. Valet raakt betrokken bij de positionering van een raketlanceersysteem uit Moskou die een westers passagiersvliegtuig neerhaalt.

De voormalige KGB-generaal Korol is het derde hoofdpersonage in deze spannende en knap gecomponeerde roman. Hij kent Marianne van vroeger en vermoedde toen al dat zij op de een of andere manier betrokken was bij de geheime mijnschacht. Na al die jaren overweegt hij haar alsnog door marteling een bekentenis af te dwingen, maar weet niet dat ze is overleden.

In gedachten doet de generaal een beroep op de ingenieur, die de mijn onder het bewind van de laatste tsaar heeft gebouwd. Als Jood is hij door de nazi’s vermoord en in de mijn begraven. Lebedev voert hem op als een versteende geest, die vertelt wat er door de jaren heen werkelijk is gebeurd. Die stenen ingenieur is de enige menselijke figuur in het verhaal, dat verder grossiert in lompe mannen bij wie ieder gevoel is uitgeschakeld. Ze kunnen alleen nog in termen van verkrachten en moorden denken. De Donbas is een wetteloos boevenland. Repressie voert de boventoon. Iedereen is bang voor elkaar.

Als de MH17 is neergehaald en de lijken uit de lucht vallen breekt voor de dorpelingen een materieel paradijs aan. Want de passagiers beschikken over allerlei schaarse luxegoederen. Zo vindt Valet in het rampgebied een dure lipstick, die hij aan Jeanne schenkt in de hoop dat ze iets met hem wil beginnen. Maar zodra de waarheid over de raket moet worden verhuld, loopt alles toch anders. En dan is het de onmenselijkheid van Valets superieuren die zijn lot bepaalt.

Bij het lezen van De witte dame in de mijn vraag je je voortdurend af waar die in wodka en bloed gedrenkte Russische wreedheid en cynisme toch vandaan komen. De meesterlijke roman De Petrovs en de griep van Aleksej Salnikov (Tartu, Estland, 1978) biedt een meer dan overtuigend antwoord op die vraag. Met veel humor en gevoel voor absurdisme laat hij zien dat in het huidige Rusland de meeste mensen gedesillusioneerde fatalisten zijn, die alles maar laten gebeuren en zich nergens verantwoordelijk voor voelen. Ze zitten hun leven uit, laten alles voor wat het is, schuiven de schuld voor hun mislukkingen op anderen af en vluchten in de drank.