Iedereen zit vast in de debuutroman van Ester Naomi Perquin – die toch heel vrij voelt

Een gevangenbewaarder die moeder van een dochter wordt, beschouwt de vele vormen van opsluiting die ze doorleefd heeft. Tot alles in beweging komt biedt intrigerende vragen en inzichten; hoe alles met elkaar samenhangt mag de lezer uitmaken.

„Aan het malende wen je, aan het nutteloze ademloze almaar/ doorgaande, aan het doorgaande denken raak je gewend”, schreef Ester Naomi Perquin in haar dichtbundel Celinspecties (2012), waarin ze het claustrofobische beeld schetst van een lichaam dat binnen een beperkte ruimte aan het piekeren slaat. In haar eerste roman Tot alles in beweging komt onderzoekt ze opnieuw hoe je veroordeeld bent tot de reikwijdte van je eigen gedachten. Hier vanuit het hoofd van verteller Ela, die we in verschillende stadia van haar leven ontmoeten: als opgroeiend meisje in een getroebleerd gezin, als jongvolwassene die komt te werken als bewaarder in een detentiecentrum en later in het leven als misdaadjournalist die aan haar ‘ontsnappingsboek’ werkt en zwanger is van een derde kind, een dochter. Dat laatste gegeven brengt alles in beweging: door haar dochter doorvoelt ze de kwetsbaarheid van het vrouwelijke en denkt ze terug aan tekenende momenten uit haar eigen geschiedenis.

We beginnen bij de jonge Ela, die haar vader verliest en opgroeit met twee broers en een nogal afwezige moeder: „Toen moesten David en ik buiten gaan spelen want mama wilde het laatste hoofdstuk van haar boek lezen zonder luidruchtig nageslacht, en daarmee bedoelde ze ons.” Thuis wordt er doorgebanjerd; er is geen plek voor verdriet. Perquin laat een diepe machteloosheid voelen, maar flankeert die geregeld met humor of een eerlijke, pragmatische kant. Hoe gaat een kind om met zo’n groot verlies? Ela begint met de impact die dit feit op anderen zal hebben, zodat ze de ernst kan aflezen, bijvoorbeeld op school bij het kringgesprek: „Ik kon bijna niet wachten tot morgen, want ik wist zeker dat de juf mijn nieuws het ergst van alles zou vinden.” Je kunt haar wrange thuissituatie met het weggemoffelde gemis als gevangenschap zien.

Er zitten in de roman van Ester Naomi Perquin (1980) nogal wat mensen vast, eigenlijk iederéén op een bepaalde manier. Ela’s vader tijdens zijn ziekbed (hij leed aan het locked-in-syndroom), haar moeder die zich afzondert door voortdurend te lezen, haar broertje David die een geestelijke stoornis ontwikkelt en in klinieken belandt, de gevangenen van wie ze bewaarder wordt, Ela’s dochter in haar buik, Ela zelf vervolgens in het prille moederschap waarin ze volledig in dienst staat van de baby, eigenlijk het ouderschap in het algemeen, waaruit ze nooit zomaar kan verdwijnen. En dan is er nog haar geschiedenis – met alle pijnlijke, gevaarlijke momenten waarin ze gevangen zat in de macht van een ander – die ze uiteindelijk wil opschrijven, maar waarbij ze wordt tegengehouden door haar oudste broer Micha, die dat ziet als het toe-eigenen van een verhaal dat van de hele familie is. De schrijver in een gezin kun je zien als een crimineel, de dief die er met een verhaal vandoor gaat.

Los van de ander

In deze volwassen Ela-delen van de roman gaat het voornamelijk over de grenzen van je eigen verhaal wanneer dat óók een ander toebehoort. Het is een spanningsveld dat telkens terugkeert tussen ouder en kind, dader en slachtoffer en kinderen binnen een gezin: ze zijn verbonden door een gedeeld verhaal, maar hebben tegelijkertijd een individueel perspectief. Hoe week je jezelf los van de ander? Ela probeert Micha te overtuigen: „Ik wil zeggen dat we uiteindelijk, alle drie, een totaal andere vader hebben begraven, dat kan hij toch niet ontkennen; dat we alle drie een andere vader hebben begraven en alle drie met een andere moeder zijn opgegroeid, dat is gewoon onvermijdelijk, kijk maar rond, naar broers en zussen, iedereen houdt er een strikt persoonlijke versie van een gedeelde jeugd op na.”

Ela’s perspectief wordt ook gekleurd doordat ze een vrouw is. Het gevaar dat ze voor haar dochter vreest, komt voort uit haar eigen geschiedenis. We lezen herinneringen waarin zij betast werd door een vader die haar ‘veilig’ thuisbracht, een wildvreemde man die haar bij haar kruis vastpakt wanneer ze is gevallen en dan is er nog een onheilspellende, vage herinnering aan Ela bij haar vader op bed (wat gebeurde daar precies?). Haar eerste relatie was met een oudere man en nam verstikkende, toxische vormen aan. Wanneer Ela met haar opgroeiende dochter met de trein reist, merkt ze de prangende blik van een man op, die kijkt naar haar dochters opgetrokken benen en de onderbroek die daar zichtbaar wordt. Het gevaar lijkt nooit ver weg.

Hoe gevaarlijk het kán worden, daar hoeft ze niet naar te gissen. We lezen over het werk in de gevangenis, het voortdurende paraat-zijn, het eindeloze controleren en wachten op overtredingen. Ela leert dat het gebrek aan iets, namelijk verveling, de belangrijkste oorzaak is van ellende: verveling is „gevaarlijker dan welke stoornis ook”. Ook komt ze erachter dat geweld en lust een roes zijn van dezelfde soort: „Ineens loop ik zwaar bewapend rond, almachtig.” Als jonge vrouw tussen de opgesloten mannen is ze een zeldzaamheid, waardoor ze zich broeierig zelfbewust wordt van haar lichaam: „Deze roes draait om mij”. De blik van de ander keert naar binnen: ze voelt hun opwinding en haar macht om een ander de baas te zijn, wat een keer gebeurt wanneer ze een gedetineerde te hardhandig visiteert. Niet alleen de gevangene, maar ook de bewaarder, gevangen in een routine, vormt in zekere zin een gevaar: „Steeds vaker denk ik dat we hier niet wachten tot het kwaad ontwaakt, maar tot we ons niet meer kunnen beheersen het wakker te maken.”

Reconstrueren

Tijdens het lezen begin je je af te vragen wat de rode draad is, hoe dit alles met elkaar samenhangt en welke kant het op beweegt. Maar die duidelijkheid komt niet. Aan het woord is een dwalende verteller die eigenlijk alleen aanzetten geeft. Het verhaal is als een dikke vlecht, de ene laag schuift over de ander. De lezer mag schikken, samenvoegen, met elkaar verbinden. Of niet. Je kunt dat zien als een waarheidsgetrouwe omgang met een persoonlijke geschiedenis: de reconstructie is gekleurd, willekeurig, selectief. Oorzaak en gevolg zijn lang niet altijd te duiden. Herinneringen kunnen vervormen, vervagen en op een volgend moment helder worden. Je kunt erin verstrikt raken, tot je doorkrijgt wat dit boek wil: het gáát om het zoeken. Deze roman vraagt in zekere zin om overgave.

Het resultaat is een gedurfd debuut, dat vertrouwt op de lezer. Tot alles in beweging komt biedt rijke beelden, mooie vergelijkingen, hoogst intrigerende vragen en inzichten. Perquins roman is een bijzondere verhandeling over allerlei soorten en maten van opsluiting. Het is óók een vol boek, met beelden die vaag blijven („wolkeloze voorzichtigheid”) en anekdotes die minder goed landen of van belang lijken. Het opgroeien bij een excentrieke, intellectuele ouder, van wie de partner net is overleden en bij wie in de opvoeding verwaarlozing sluipt, doet denken aan De buitengewoon geslaagde opvoeding van Frida Wolf van Maria Kager. Net als Kager blinkt Perquin uit in het creëren van luchtplaatsen in tergend machteloze situaties. Zo slaagde Perquin erin om een boek te schrijven over gevangenschap dat boven alles heel vrij voelt.